Na biwaku, postoju kamperem albo podczas marszu w terenie wychłodzenie może pojawić się szybciej, niż sugeruje wskazanie termometru. Wilgotne ubranie, wiatr, zmęczenie i kontakt z zimną ziemią potrafią odebrać organizmowi ciepło nawet przy temperaturze powyżej zera. Wyjaśniam, czym jest hipotermia, jak rozpoznać jej objawy oraz co zrobić, gdy do wychłodzenia dojdzie w lesie, na kempingu lub podczas podróży samochodem.
Hipotermia wymaga szybkiej reakcji, nie tylko cieplejszej kurtki
- Hipotermia zaczyna się, gdy temperatura wewnętrzna ciała spada poniżej 35°C.
- Wilgoć i wiatr mogą wychłodzić szybciej niż sam mróz.
- Ustanie dreszczy przy narastającej senności lub dezorientacji jest objawem pogorszenia, a nie poprawy.
- Osobę wychłodzoną trzeba odizolować od zimna, osuszyć i ogrzewać stopniowo.
- Przy zaburzeniach świadomości, bardzo wolnym oddechu lub utracie przytomności należy natychmiast zadzwonić pod 112.
Najkrócej wyjaśniając, co to jest hipotermia
Hipotermia, nazywana też wychłodzeniem organizmu, to stan, w którym ciało traci ciepło szybciej, niż potrafi je wytworzyć. Medycznie mówi się o niej najczęściej wtedy, gdy temperatura wewnętrzna spada poniżej 35°C. To nie jest zwykłe uczucie zimna, lecz zaburzenie pracy układu nerwowego, krążenia i oddychania.
Organizm początkowo próbuje się bronić. Zwężają się naczynia krwionośne, pojawiają się dreszcze, a krew jest kierowana przede wszystkim do narządów znajdujących się w klatce piersiowej i jamie brzusznej. Problem zaczyna się wtedy, gdy te mechanizmy przestają wystarczać. Im silniejsze wychłodzenie, tym większe ryzyko dezorientacji, utraty przytomności i zatrzymania krążenia.
Nie trzeba przebywać w górach przy dużym mrozie, aby do tego doszło. Hipotermia może wystąpić po wpadnięciu do zimnej wody, wielogodzinnym postoju w mokrym ubraniu, nocowaniu w źle izolowanym namiocie albo oczekiwaniu na pomoc przy unieruchomionym samochodzie.
Hipotermia a odmrożenie
Te pojęcia bywają mylone, ale oznaczają coś innego. Hipotermia dotyczy całego organizmu i obniżenia jego temperatury wewnętrznej. Odmrożenie jest miejscowym uszkodzeniem tkanek, na przykład palców, nosa, uszu lub policzków.
Oba problemy mogą wystąpić jednocześnie. Osoba z odmrożonymi palcami może mieć prawidłową temperaturę ciała, a ktoś z hipotermią nie musi mieć widocznych odmrożeń.
Dlaczego na kempingu i w samochodzie łatwo stracić ciepło
Największym przeciwnikiem nie zawsze jest temperatura powietrza. W praktyce biwakowej bardzo często decydują wilgoć, wiatr, brak izolacji od podłoża i zmęczenie. Mokra odzież odbiera ciepło znacznie szybciej niż sucha, a wiatr usuwa warstwę ogrzanego powietrza znajdującą się przy skórze.
Do wychłodzenia przyczyniają się również pot, deszcz, śnieg i zimna woda. Dlatego intensywny marsz w zbyt ciepłej odzieży może paradoksalnie zwiększyć ryzyko hipotermii. Spocona koszulka, która później stygnie podczas postoju, działa jak zimny kompres.
Najczęstsze scenariusze
- Nocleg w namiocie bez odpowiedniej izolacji materaca od ziemi.
- Wędrówka w przemokniętych butach i ubraniu, zwłaszcza przy silnym wietrze.
- Wpadnięcie do jeziora, rzeki lub kanału podczas wędkowania, pływania albo pracy przy kamperze.
- Awaria samochodu zimą i długie oczekiwanie na pomoc bez koca, suchej odzieży i źródła ciepła.
- Alkohol, który daje złudne uczucie rozgrzania, ale rozszerza naczynia krwionośne i pogarsza ocenę sytuacji.
- Zmęczenie, głód, odwodnienie lub choroby ograniczające zdolność organizmu do regulowania temperatury.
W kamperze i przyczepie kempingowej dochodzi jeszcze jeden błąd. Ciepłe powietrze w środku nie oznacza, że wychłodzona osoba jest już bezpieczna, jeśli nadal ma mokre ubranie albo siedzi na zimnej podłodze. Najpierw trzeba zatrzymać dalszą utratę ciepła, dopiero później myśleć o mocniejszym ogrzewaniu.
Objawy hipotermii zmieniają się wraz z wychłodzeniem
Początkowe symptomy łatwo pomylić ze zmęczeniem, sennością albo działaniem alkoholu. To szczególnie niebezpieczne podczas survivalu, gdy grupa może uznać, że ktoś po prostu potrzebuje odpoczynku. Ja przyjmuję prostą zasadę: jeśli zachowanie uczestnika wyprawy wyraźnie się zmienia, trzeba potraktować to jako sygnał alarmowy, a nie jako drobny problem.
| Orientacyjny stopień | Temperatura wewnętrzna | Typowe objawy |
|---|---|---|
| Łagodny | 35-32°C | Silne dreszcze, bladość, zimna skóra, osłabienie, niezgrabność ruchów i trudności z koncentracją. |
| Umiarkowany | 32-28°C | Senność, dezorientacja, bełkotliwa mowa, spowolnienie ruchów, apatia. Dreszcze mogą osłabnąć albo całkowicie ustąpić. |
| Ciężki | Poniżej 28°C | Utrata przytomności, bardzo wolny i płytki oddech, słaby puls, zaburzenia rytmu serca oraz ryzyko zatrzymania krążenia. |
Podane przedziały są orientacyjne. Pomiar wykonany zwykłym termometrem może być niedokładny, dlatego nie należy czekać na konkretną liczbę, jeśli osoba ma wyraźne objawy wychłodzenia. Szczególnie alarmujące są zaburzenia świadomości, trudności z mówieniem, utrata koordynacji i przestanie odczuwać zimno mimo dalszej ekspozycji.
Ustanie dreszczy nie oznacza, że organizm się rozgrzał. Może świadczyć o tym, że ciało nie ma już wystarczająco dużo energii, aby utrzymywać ten mechanizm obronny. W takim momencie potrzebna jest pilna pomoc medyczna.
Co zrobić, gdy ktoś jest wychłodzony
Najpierw zadbaj o własne bezpieczeństwo. Nie wchodź do lodowatej wody bez zabezpieczenia i nie schodź z trasy bez poinformowania pozostałych osób. Jeśli poszkodowany jest splątany, bardzo senny, nie przestaje się trząść albo przeciwnie, nagle przestał drżeć, dzwoń pod 112 i opisz dyspozytorowi warunki oraz stan tej osoby.
Pierwsza pomoc krok po kroku
- Przenieś osobę w miejsce osłonięte od wiatru, deszczu i śniegu. Z osobą mocno wychłodzoną obchodź się delikatnie, ponieważ gwałtowne ruchy mogą obciążać serce.
- Zdejmij mokrą odzież, jeśli można to zrobić bez dalszego narażania na zimno. Osusz skórę i załóż suche warstwy.
- Owiń przede wszystkim tułów, głowę i szyję. Użyj koca, śpiwora, kurtki, folii NRC albo dodatkowej odzieży. Odizoluj ciało od zimnej ziemi.
- Jeśli osoba jest w pełni przytomna i może bezpiecznie przełykać, podaj ciepły, słodki i bezalkoholowy napój. Nie zmuszaj do picia kogoś sennego lub splątanego.
- Kontroluj oddech i reakcję poszkodowanego do czasu przyjazdu pomocy. Jeśli nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Nie wkładaj wychłodzonej osoby do gorącej kąpieli i nie przykładaj mocno rozgrzanych termoforów bezpośrednio do rąk i nóg. Nie pocieraj skóry i nie podawaj alkoholu. Zbyt intensywne ogrzewanie kończyn może pogorszyć krążenie centralne, a pocieranie dodatkowo uszkodzić tkanki.
W łagodnym wychłodzeniu, gdy osoba jest przytomna, logiczna i nadal drży, można ogrzewać ją stopniowo w suchym, osłoniętym miejscu. Przy zaburzeniach świadomości, utracie przytomności lub bardzo wolnym oddechu domowe ogrzewanie nie wystarcza. To sytuacja dla ratowników i szpitala.
Jak ograniczyć ryzyko hipotermii podczas wyprawy
Najlepsza ochrona zaczyna się jeszcze przed wyjazdem. Sprawdzam nie tylko temperaturę, lecz także wiatr, opady, wilgotność i czas powrotu. Prognoza wskazująca kilka stopni powyżej zera może oznaczać realnie dużo trudniejsze warunki, jeśli przez cały dzień pada i wieje.
Przeczytaj również: Nocleg pod Tatrami - Gdzie spać (kamper, namiot) i ile to kosztuje?
Odzież i wyposażenie
- Ubieraj się warstwowo, aby łatwo regulować temperaturę podczas marszu i postoju.
- Woź lub noś zapasową suchą warstwę, szczególnie skarpety, bieliznę i rękawiczki.
- Chroń głowę, szyję, dłonie i stopy, bo te miejsca szybko tracą komfort cieplny.
- Nie zakładaj bawełny jako głównej warstwy podczas deszczu lub intensywnego wysiłku. Po zamoknięciu długo pozostaje chłodna.
- Używaj śpiwora dopasowanego do temperatury oraz dobrze izolującego materaca. Sam śpiwór nie zastąpi izolacji od ziemi.
- Miej przy sobie folię NRC, czołówkę, zapalniczkę, termos, jedzenie energetyczne i naładowany telefon.
W samochodzie lub kamperze rozsądny zimowy zestaw powinien obejmować także koc, łopatę, rękawice robocze, wodę, przekąski i powerbank. Jeżeli pojazd utknie, nie warto opuszczać go bez wyraźnej potrzeby. Samochód jest wtedy lepiej widoczny dla służb i zwykle zapewnia lepszą ochronę przed wiatrem niż otwarty teren.
Przy aktywności nad wodą najważniejsze jest szybkie wydostanie się z wody, a nie heroiczne pokonywanie dużego dystansu wpław. Kamizelka asekuracyjna zwiększa szansę utrzymania się na powierzchni i ogranicza wysiłek. Po wydostaniu się na brzeg trzeba natychmiast zająć się mokrą odzieżą, ochroną przed wiatrem i wezwaniem pomocy, jeśli pojawiają się objawy wychłodzenia.
Co zapamiętać przed zimnym noclegiem
Hipotermia może dotknąć zarówno początkującego turystę, jak i osobę dobrze wyposażoną, jeśli lekceważy wilgoć, wiatr albo zmęczenie. Najważniejsza jest szybka reakcja na zmianę zachowania, mowy i koordynacji. Przestanie drżenia połączone z sennością lub dezorientacją traktuj jako pogorszenie stanu.
W praktyce największą różnicę robią proste rzeczy: suche ubranie, izolacja od podłoża, osłona przed wiatrem, rozsądne tempo i plan awaryjny. Jeśli stan poszkodowanego budzi wątpliwości, lepiej wezwać 112 zbyt wcześnie niż czekać, aż wychłodzenie odbierze mu zdolność do samodzielnego działania.
